Przyjeżdżamy do Wielkiej Brytanii, by obserwować nauczycieli, uczyć się nowych technik pracy, poznawać system edukacji oraz wszystko, co z nim związane – po to, by przenieść efektywne nowinki na polski grunt. Pięć dni to dużo czasu na obserwację, ale… nie wspomniałem jeszcze, że to nie jest zwyczajna szkoła, i że my również pochodzimy z egzotycznej, jak na nasze warunki, placówki. Szkoła przywięzienna – to ją mam na myśli.
Szkoła, z której przyjechaliśmy (centrum kształcenia ustawicznego przy Zakładzie Karnym w Płocku), bierze udział w projektach programu Erasmus+. Tylko wymiana poglądów może przynieść realne i korzystne dla edukowanych zmiany. W płockiej szkole nie ma ,,skazanych”, „osadzonych” czy „więźniów” – są uczniowie. I takie przesłanie staramy się jako nauczyciele przekazywać wszystkim zainteresowanym. Należymy także do Stowarzyszenia na rzecz edukacji osób wykluczonych społecznie „Busola”, którego celem jest wspieranie resocjalizacji skazanych.
Listopadowa słota nie wszystkich nastraja optymistycznie. Dla większości z nas to raczej moment przesilenia jesienno-zimowego, chandra i mało przyjemna pogoda. W związku z tym staramy się przeczekać ten czas i dobrnąć do świąt Bożego Narodzenia po intensywnie przepracowanym roku. Tymczasem listopad 2018 r. okazał się bardzo owocny i obfitował dla mnie, nauczyciela języka angielskiego, i Konrada, nauczyciela matematyki i informatyki, w ciekawe doświadczenia. Dzięki uczestnictwu w projekcie „Edukacja za kratami”, prowadzonym w ramach programu Erasmus+ (sektor Edukacja dorosłych) przez Stowarzyszenie „Busola”, mieliśmy okazję podglądać pracę naszych kolegów z zagranicy. Walia, do której zostaliśmy zaproszeni, wita nas typową dla Wysp Brytyjskich pogodą – deszczem, wiatrem, chłodem, co nie dziwi, bo Bridgend to nadmorska miejscowość.
Kraj ten okazuje się, mimo pory roku, piękny, zielony i nie tak tłoczny, jak choćby Anglia. Zakład karny HM Prison Parc, do którego przyszło nam wędrować każdego dnia, był oddalony o 20 minut piechotą od hotelu. Między 8.00 a 17.00 nasz czas wypełniały po brzegi obserwacje zajęć, praktyk i wszystko, co jest związane z edukacją na terenie zakładów karnych.
Dzień pierwszy przynosi mieszane uczucia. Ciekawość przeplata się z lekkimstresem – to jednak teren więzienia. Placówka ma wielkość średniego miasteczka, jest supernowoczesna, doskonale strzeżona, zatrudnia 2 tys. pracowników. W biurze przepustek zostawiamy swoje dane, odciski palców, telefony i – co najgorsze dla Konrada – papierosy. Absolutny zakaz palenia dla wszystkich na terenie zakładu, a za jego nieprzestrzeganie grożą dwa lata pozbawienia wolności! Wita nas Phil Forde, zastępca dyrektora przyzakładowej szkoły. Uśmiechnięty, starszy jegomość, który raz odwiedził Polskę (na swoje nieszczęście w środku mroźnej zimy, w ubraniach zdecydowanie zbyt cienkich jak na nasze warunki). Phil chce oprowadzić nas po całym zakładzie karnym w ciągu pierwszego dnia. Nie jest to łatwa ani krótka wycieczka ze względu na obszar, jaki zajmuje instytucja. Warsztaty terapii zajęciowej, farma, zagrody dla zwierząt, warsztaty pracy, oddziały mieszkalne, sale widzeń, kuchnie, stołówka, radio, biblioteka, studio nagrań, sale gimnastyczne, kompleksy sportowe, oddział X, biura nauczycieli i dyrekcji, galerie, a nawet kościoły każdej religii, której wyznawcy znajdują się w więzieniu! Ufffff… jest już godzina 17.00, a Phil i tak nie zdążył pokazać nam wszystkiego. Wracamy do hotelu z głowami pełnymi wrażeń. W pokojach mamy czas na zapisywanie uwag, które przekażemy kolegom w Polsce.
Dzień drugi to przedmioty ścisłe. Zajęcia od 8.30 do 13.00, przerwa na lunch naterenie zakładu i zajęcia popołudniowe między 14.00 a 17.15. Obserwujemy lekcje języka angielskiego, historii, matematyki, geografii i fizyki. Poznajemy nauczycieli, uczniowie zadają nam mnóstwo pytań o edukację w polskich zakładach karnych oraz warunki w nich panujące. Materiał przerabiany w każdej klasie jest bardzo zróżnicowany – ze względu na specyfikę miejsca nie obejmuje tylko jednego poziomu edukacji. Część osób wychodzi na wolność, wyjeżdża lub właśnie trafia do szkoły. Nauczyciele opracowali podręczniki, w których każdy dział kończy się testem i dopiero po jego zaliczeniu uczeń przechodzi do kolejnej partii materiału. W ostatniej klasie wszyscy zdają ten sam egzamin państwowy (różnice dotyczą tylko czasu opanowania przez nich materiału).
Dzień trzeci to zajęcia ściśle związane z pracą na komputerze. Grafika, programowanie, czyli dziedziny bliższe sercu Konrada. Naszym opiekunem jest Steven – grafik komputerowy. Uczniowie siedzą przy oddzielnych stanowiskach i przygotowują prezentacje na zaliczenie przedmiotu. Każde z wykonanych zadań musi być pisemnie wytłumaczone krok po kroku. Dzięki temu nauczyciel wie, czy uczeń rozumie, co robi i czy widzi możliwość praktycznego wykorzystania wykonanego zadania w życiu.
Czwartego dnia zostajemy wprowadzeni do oddziału X. Tajemnicza nazwaokreśla miejsce dla osadzonych za przestępstwa seksualne albo inne wykroczenia, które uniemożliwiają skazanemu odbywanie kary w innych oddziałach zakładu. Tutaj również prowadzone są zajęcia szkolne. Bierzemy udział w lekcjach z przedmiotów humanistycznych i ścisłych. System pracy jest identyczny jak w innych oddziałach, ale tu poznajemy szerzej rolę mentora. Jest nim uczeń, który zdał egzamin państwowy i pomaga innym osadzonym. Stanowisko mentora wiąże się z różnymi przywilejami – z finansowymi gratyfikacjami włącznie.
9 listopada – to już ostatni dzień i jest nam trochę przykro, bo poznaliśmy mnóstwociekawych i pozytywnie nastawionych na wymianę poglądów ludzi. Dzisiaj znowu wita nas Phil Forde. Prowadzi nas na warsztaty terapii zajęciowej – rzeźba, malarstwo, witraże, graffiti i nasze ulubione warsztaty muzyczne. Tu spotykamy się z uczniami, którzy specjalnie dla nas urządzili koncert gitarowy (niezapomniane przeżycie!). Atmosfera jest niemal koleżeńska, zwieńczona dołączeniem do duetu muzyków nauczyciela, pokazuje podopiecznym swoje umiejętności gry na gitarze. Po koncercie rozmawiamy z jednym z mentorów na temat jego roli. Okazuje się, że są również odpowiedzialni za nabór i zachęcanie nowo przybyłych skazanych do zapisywania się do szkoły.
Tej kwestii poświęcę oddzielny akapit, próbując spiąć moje wywody swoistą klamrą. Tytuł tekstu nie jest przypadkowy. W szkole przywięziennej w Walii nauka to przywilej, ale również warunek przebywania w tym zakładzie. Wspomniałem już, że jest to placówka supernowoczesna, co przekłada się również na relatywny komfort życia. Ale ma on swoją cenę – uczysz się lub pracujesz albo zostajesz oddelegowany do jednostki starego typu. Więzienia wiktoriańskie pod względem warunków, zaplecza socjalnego i nauki mają się nijak do HM Prison Parc. Mentorzy o tym wiedzą i dlatego namawiają wszystkich do uczestnictwa w zajęciach, chociażby poprzez pokazanie statusu, jaki sami osiągnęli. Ich samoocena jest dużo wyższa, bo wykonują zadania społecznie użyteczne. Czują się ważni, potrzebni i przede wszystkim doceniani.
Czemu więc w tytule słowo „niebyt”? Otóż, podobnie jak w polskiej szkole przywięziennej, nauczyciele wiedzą, że skazani, odbywając wyrok, bez edukacji, pracy czy zainteresowań są przede wszystkim numerami w statystykach. Nie można im pomóc, jeśli sami tego nie chcą. Stwarzanie im możliwości to pierwszy krok do resocjalizacji. Stałe poszerzanie oferty szkół, warsztatów i zajęć dodatkowych w zakładach karnych to realizacja indyjskiego powiedzenia „wędka zamiast ryby”.
Adam Dąbrowski
